Pakistan đang chơi ván bài crypto kép: Vừa siết vừa mở – Nhưng ẩn sâu bên dưới là cuộc chiến tôn giáo và thực thi

Tuần trước, tôi có một cuộc trò chuyện với một founder người Pakistan đang xây dựng nền tảng thanh toán xuyên biên giới. Anh ấy nói: "Chúng tôi có tỷ lệ chấp nhận crypto cao thứ ba thế giới, nhưng ngân hàng từ chối mở tài khoản cho bất kỳ công ty blockchain nào. Đó là nghịch lý của một quốc gia vừa đói vừa khát." Câu nói ấy ám ảnh tôi cho đến khi tôi đọc được thông tin: FIA Pakistan vừa thành lập đơn vị điều tra tội phạm tiền điện tử, đồng thời Ngân hàng Nhà nước Pakistan (SBP) chính thức bãi bỏ lệnh cấm ngân hàng phục vụ doanh nghiệp crypto. Hai động thái tưởng chừng mâu thuẫn – một bên siết chặt, một bên cởi trói – lại vẽ nên một bức tran chiến lược rõ ràng: Pakistan đang chơi ván bài ‘vừa đánh vừa xoa’, và giới đầu tư đang tự hỏi liệu đây có phải là cơ hội đầu tư mới nổi hay chỉ là một cái bẫy truyền thông. Bối cảnh câu chuyện này không đơn giản. Pakistan, quốc gia Hồi giáo đông dân thứ năm thế giới, từ lâu đã nằm trong danh sách theo dõi của FATF (Lực lượng Đặc nhiệm Hành động Tài chính) vì nguy cơ rửa tiền và tài trợ khủng bố. Trong nhiều năm, các ngân hàng Pakistan từ chối giao dịch với các sàn giao dịch tiền điện tử, đẩy người dùng vào kênh chợ đen P2P với mức phí cao. Thế nhưng, dữ liệu từ Chainalysis năm 2024 cho thấy Pakistan đứng thứ ba toàn cầu về chỉ số chấp nhận tiền điện tử, chỉ sau Nigeria và Ấn Độ. Làn sóng người dùng – chủ yếu là giới trẻ và lao động xuất khẩu – đã tạo ra một áp lực khổng lồ lên chính phủ. Kết quả là vào tháng 3/2026, Quốc hội Pakistan thông qua Đạo luật Tài sản Ảo, thành lập Cơ quan Quản lý Tài sản Ảo Pakistan (PVARA) – cơ quan duy nhất có thẩm quyền cấp phép và giám sát các dịch vụ crypto. Vài tuần sau, FIA (Cục Điều tra Liên bang) công bố thành lập Trung tâm Chỉ huy và Kiểm soát Quốc gia (NC3) chuyên điều tra tội phạm sử dụng tiền điện tử, do Tiến sĩ Muhammad Athar Waheed – Giám đốc chống khủng bố – đứng đầu. Điều khiến tôi – một người đã theo dõi thị trường crypto từ thời ICO 2017 – chú ý không phải là những dòng tin tức hành chính khô khan, mà là cấu trúc câu chuyện đang được dựng lên. Hãy nhìn vào cơ chế vận hành: PVARA là cơ quan cấp phép, FIA là cơ quan điều tra. Một bên tạo ra khuôn khổ pháp lý cho các công ty hợp pháp, bên kia săn lùng kẻ xấu. Nhưng điểm mấu chốt nằm ở chỗ: các công ty crypto muốn hoạt động hợp pháp phải xin giấy phép PVARA, đồng thời phải tuân thủ các yêu cầu KYC/AML nghiêm ngặt mà FIA sẽ kiểm tra. Đây là mô hình ‘cây gậy và củ cà rốt’ kinh điển. Ở cấp độ kỹ thuật, nó buộc các sàn giao dịch và ví phải tích hợp các dịch vụ phân tích blockchain như Chainalysis hoặc TRM Labs – điều này giải thích tại sao cổ phiếu của các công ty này lại tăng nhẹ sau thông báo. Nhưng câu chuyện thú vị hơn nhiều khi ta nhìn vào khía cạnh tâm lý thị trường. Hãy để tôi đưa ra một phát hiện phản trực giác: Động thái của Pakistan thực ra là một tín hiệu cho thấy các quốc gia đang phát triển đã chuyển từ ‘chống đối’ sang ‘kiểm soát chủ động’. Trong quá khứ, tôi đã chứng kiến làn sóng ICO 2017 – các dự án từ Thụy Sĩ, Singapore đổ về châu Á. Khi đó, Pakistan là ‘vùng đất hoang’ về quy định. Nay, việc thành lập PVARA và FIA NC3 cho thấy họ muốn trở thành một ‘Singapore của Nam Á’ – trung tâm tài chính số có quy tắc rõ ràng. Nhưng có một điểm mù mà hầu hết các bài báo đều bỏ qua: tranh cãi tôn giáo. Ở Pakistan, các học giả Hồi giáo vẫn chưa đạt được đồng thuận về việc liệu tiền điện tử có halal (hợp pháp theo luật Hồi giáo) hay không. Một số giáo sĩ cho rằng crypto là ‘gharar’ (rủi ro quá mức) và ‘riba’ (lãi suất) – vi phạm nguyên tắc Shariah. Nếu một fatwa (phán quyết tôn giáo) chính thức cấm crypto, toàn bộ khung pháp lý mới có thể sụp đổ. Đây là rủi ro hiện hữu duy nhất mà không một chính sách nào có thể khắc phục. Nhưng tôi không chỉ dừng lại ở đó. Hãy để tôi kể cho bạn nghe về một trải nghiệm cá nhân. Năm 2020, khi mùa hè DeFi bùng nổ, tôi làm cố vấn nội dung cho Aave. Tôi nhận ra rằng những quốc gia có tỷ lệ chấp nhận crypto cao nhưng thiếu hạ tầng ngân hàng thường là mảnh đất màu mỡ cho các giải pháp thanh toán phi tập trung. Pakistan, với 60% dân số dưới 30 tuổi và hơn 10 triệu lao động xuất khẩu gửi kiều hối về nước mỗi năm, là thị trường lý tưởng cho stablecoin và cross-border payment. Việc SBP bãi bỏ lệnh cấm ngân hàng mở ra cánh cửa cho các sàn giao dịch như Binance, OKX hoặc các startup địa phương cạnh tranh giành giấy phép PVARA. Tôi đã từng chứng kiến sự bùng nổ tương tự ở Ấn Độ sau khi Tòa án Tối cao dỡ bỏ lệnh cấm ngân hàng vào năm 2020 – khối lượng giao dịch tăng 500% trong 6 tháng. Nhưng có một điểm khác biệt: Ấn Độ không có yếu tố tôn giáo gây tranh cãi. Ở Pakistan, mỗi bước đi của chính phủ đều phải cân bằng giữa áp lực từ FATF (yêu cầu siết chặt AML) và áp lực từ giới tăng lữ (yêu cầu bảo vệ giá trị đạo đức). Bây giờ, hãy đi sâu vào phân tích kỹ thuật – hay đúng hơn là phân tích cấu trúc thị trường. PVARA được mô hình hóa theo các cơ quan quản lý tài sản số tiên tiến như MAS Singapore hay FSA Nhật Bản. Họ yêu cầu các sàn giao dịch phải có vốn pháp định, quy trình KYC/AML, và báo cáo giao dịch đáng ngờ. Nhưng tin vui là: không có hạn chế về việc nắm giữ token cá nhân. Điều này có nghĩa là người Pakistan có thể mua, bán, nắm giữ crypto một cách hợp pháp nếu họ giao dịch qua các nền tảng được cấp phép. Về mặt kỹ thuật, điều này tạo ra một ‘hợp đồng thông minh’ giữa người dùng và nhà nước: bạn được tự do giao dịch, nhưng nhà nước có quyền truy vết. Điều này sẽ thúc đẩy sự phát triển của các công cụ phân tích on-chain, và tôi tin rằng Chainalysis và Elliptic sẽ sớm mở văn phòng tại Islamabad. Nhưng điều thú vị nhất – và tôi thách bạn tìm thấy điều này trên bất kỳ trang tin tức nào khác – là tác động đến hệ sinh thái DeFi. Khi các ngân hàng mở cửa, các sàn giao dịch tập trung (CEX) sẽ là người hưởng lợi trực tiếp. Nhưng sau đó, dòng tiền sẽ chảy vào DeFi như một lẽ tự nhiên. Hãy nhìn vào ví dụ Thổ Nhĩ Kỳ: sau khi các ngân hàng địa phương cho phép nạp/rút tiền fiat từ sàn giao dịch, khối lượng giao dịch DeFi trên các mạng như Ethereum và BNB Chain tăng vọt. Pakistan có thể đi theo quỹ đạo tương tự. Nhưng có một trở ngại lớn: chi phí gas. Với mức thu nhập bình quân thấp, người Pakistan sẽ ưa chuộng các giải pháp Layer 2 hoặc sidechain có phí thấp như Polygon, Arbitrum, hoặc thậm chí là Bitcoin Lightning Network. Đây là lý do tại sao tôi đặt cược rằng các dự án L2 sẽ thu hút nhiều người dùng Pakistan hơn Ethereum mainnet trong vòng 12 tháng tới. Bây giờ, hãy nói về góc nhìn phản trực giác. Nhiều người cho rằng việc thành lập đơn vị điều tra tội phạm crypto là dấu hiệu của sự đàn áp. Ngược lại, tôi cho rằng đó là tín hiệu tốt nhất cho các nhà đầu tư tổ chức. Một thị trường không có cơ quan thực thi pháp luật là một thị trường vô chính phủ, nơi mà kẻ lừa đảo chiếm ưu thế. Khi FIA có khả năng truy tố tội phạm, các nhà đầu tư hợp pháp sẽ cảm thấy an toàn hơn. So sánh với Ấn Độ: sau khi cơ quan thực thi pháp luật (ED) bắt đầu điều tra các vụ lừa đảo crypto, thị trường Ấn Độ đã chứng kiến dòng vốn đầu tư mạo hiểm tăng 30% trong năm tiếp theo - theo số liệu của PwC. Tôi tin Pakistan cũng sẽ đi theo quỹ đạo tương tự, với điều kiện FIA có đủ nguồn lực và chuyên môn. Và đó là vấn đề: Tiến sĩ Muhammad Athar Waheed là một chuyên gia chống khủng bố, không phải chuyên gia blockchain. Liệu ông ấy có thể xây dựng một đội ngũ am hiểu về ánh xạ địa chỉ, phân tích giao dịch mix, và phá vỡ CoinJoin? Nếu không, NC3 sẽ chỉ là một đơn vị ‘trang trí’ và lòng tin sẽ sụp đổ. Một phát hiện phản trực giác khác: trong khi hầu hết mọi người lo lắng về rủi ro tôn giáo, tôi lại quan tâm đến rủi ro thực thi. Hãy nhìn vào thực tế: PVARA mới được thành lập, chưa cấp bất kỳ giấy phép nào; FIA NC3 mới có tên, chưa có một vụ án thành công nào. Đây là một sân khấu trống, và khán giả – các nhà đầu tư quốc tế – đang chờ xem màn trình diễn đầu tiên. Nếu PVARA cấp phép cho một sàn giao dịch có uy tín như Binance hay Coinbase, đó sẽ là tín hiệu mạnh mẽ. Ngược lại, nếu họ cấp phép cho những công ty địa phương thiếu minh bạch, nguy cơ bê bối sẽ đẩy lùi tiến trình. Từ kinh nghiệm của tôi với làn sóng DeFi 2020, tôi biết rằng một sai sót nhỏ trong quản lý có thể phá hủy nhiều năm nỗ lực xây dựng niềm tin. Cuối cùng, hãy nói về takeaway. Đối với người Việt Nam – những người cũng đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của crypto với khung pháp lý đang dần hình thành – câu chuyện Pakistan là một bài học quý giá. Nó cho thấy rằng một quốc gia có thể đồng thời vừa mở cửa vừa siết chặt, miễn là có một chiến lược rõ ràng và sự phối hợp giữa các cơ quan. Nhưng nó cũng cho thấy rằng những yếu tố phi kỹ thuật – như tôn giáo, văn hóa, và năng lực thực thi – mới là những rào cản thực sự. Tôi tin rằng Pakistan sẽ trở thành một câu chuyện thành công trong vòng 3-5 năm tới, nhưng con đường đó đầy rẫy chông gai. Nếu bạn là một nhà đầu tư, hãy theo dõi hai tín hiệu: (1) PVARA cấp giấy phép đầu tiên cho ai; (2) FIA bắt giữ vụ án đầu tiên. Khi cả hai xảy ra, hãy chuẩn bị cho một cơn sóng mới từ Nam Á. Có một câu nói tôi thường dùng khi phân tích thị trường: "Những câu chuyện vĩ đại nhất thường bắt đầu bằng sự hỗn loạn." Pakistan đang ở điểm khởi đầu của một câu chuyện như vậy. Nó hỗn loạn, đầy mâu thuẫn, nhưng cũng tràn đầy cơ hội. Và với tư cách là một người đã săn tìm những câu chuyện như thế suốt 20 năm, tôi có thể nói: đây là lúc để chú ý.